درد عصب سه قلو صورت یا نورالژی تری ژمینال چیست؟

درد عصب سه قلو صورت (Trigeminal Neuralgia) که با نام نورالژی تری ژمینال نیز شناخته می‌شود، یکی از شدیدترین دردهای عصبی است که فرد می‌تواند تجربه کند. این بیماری باعث احساس درد ناگهانی، شوک‌ مانند و شدید در صورت می‌شود که معمولا با کوچک‌ترین تحریک مانند مسواک زدن یا صحبت کردن فعال می‌شود.

عصب سه قلو مسئول انتقال پیام‌های حسی از صورت به مغز است و بروز اختلال در آن، کیفیت زندگی را به شدت تحت‌تاثیر قرار می‌دهد. اگرچه این عارضه چالش‌برانگیز است، اما امروزه با روش‌های نوین، کنترل موثر و درمان‌های کم‌تهاجمی برای آن وجود دارد. در این مقاله به بررسی دقیق علائم، علت و بهترین روش‌های درمان عصب سه قلو می‌پردازیم.

عصب سه قلو چیست؟

عصب سه قلو (Trigeminal Nerve) که با نام‌های عصب پنجم مغزی، عصب تری ژمینال یا عصب سه شاخه نیز شناخته می‌شود، بزرگ‌ترین و پیچیده‌ترین عصب در میان اعصاب دوازده‌گانه جمجمه‌ای است.

این عصب نقش حیاتی در حس‌های صورت دارد و پیام‌های مربوط به لمس، درد، دما و فشار را از نواحی مختلف صورت به مغز منتقل می‌کند. همچنین، عصب سه قلو نقش مهمی در کنترل عضلات جویدن دارد. هر فرد دو عصب سه قلو دارد؛ یکی در سمت راست و دیگری در سمت چپ صورت که هر کدام مسئول حس‌دهی به یک طرف از صورت هستند.

عصب سه قلو کجاست؟

این عصب از ساقه مغز شروع شده و به سمت جلو حرکت می‌کند تا وارد ناحیه‌ای به نام گانگلیون تری ژمینال شود؛ جایی که مانند یک ایستگاه تقسیم، به سه شاخه اصلی تقسیم می‌شود.

شاخه اول عصب سه قلو (V1)

این شاخه که به عصب چشمی معروف است، مسئول حس‌دهی به نواحی پیشانی، پلک بالا و چشم‌ها است.

شاخه دوم عصب سه قلو (V2)

عصب فکی بالا، حس‌دهی به ناحیه گونه، بینی، لب بالا و دندان‌های فک بالا را بر عهده دارد.

شاخه سوم عصب سه قلو (V3)

این شاخه یا عصب فک پایین، مسئول حس‌دهی به لب پایین، فک پایین، لثه‌ها و کنترل عضلات جویدن است.

نورالژی تری ژمینال چیست؟

نورالژی تری ژمینال نوعی درد عصبی مزمن است که مستقیما عصب سه قلو را درگیر می‌کند. تفاوت اصلی این بیماری با دردهای معمولی صورت یا درد دندان در ماهیت آن است؛ در حالی که درد دندان اغلب ناشی از پوسیدگی یا التهاب لثه است، نورالژی تری ژمینال یک اختلال در مسیر انتقال پیام عصبی است.

درد این بیماری اغلب به صورت حملات برق‌ گرفتگی، تیر کشیدن‌های کوتاه و شدید در یک سمت صورت ظاهر می‌شود که نباید با دردهای مبهم دندانپزشکی اشتباه گرفته شود.

علائم درد عصب سه قلو صورت چیست؟

علائم این بیماری بسیار شاخص هستند و معمولا شامل موارد زیر می‌شوند:

• نوع درد: احساس درد شدید، ناگهانی و مانند برق‌ گرفتگی یا سوزش در صورت.
• ماهیت حمله: دردهای حمله‌ای که از چند ثانیه تا چند دقیقه طول می‌کشند.
• محل درد: معمولا در یک طرف صورت احساس می‌شود.
• محرک‌ها: کوچک‌ترین تماس با پوست صورت می‌تواند باعث حمله شود. محرک‌های شایع شامل:

1. لمس یا شستن صورت
2. مسواک زدن یا اصلاح صورت
3. غذا خوردن و نوشیدن
4. صحبت کردن یا خندیدن
5. وزش باد یا هوای سرد

اگر درد صورت را طولانی مدت یا به‌ شکل مکرر تجربه کردید یا دردی دارید که با مصرف مسکن تسکین نمی‌یابد، نیاز به بررسی توسط فوق تخصص درد در کرج دارد.

میزان شیوع بیماری

گزارش شده است که سالانه ۱۵۰،۰۰۰ نفر به بیماری نورالژی تری ژمینال مبتلا می‌شوند. این اختلال در هر سنی ممکن است رخ دهد؛ اما بیشتر در افراد بالای ۵۰ سال دیده می‌شود. شیوع این بیماری در زنان بیشتر از مردان است. یکی از علل مهم بروز آن وراثت است.

علت درد عصب سه قلو چیست؟

به طور کلی، این درد زمانی رخ می‌دهد که عصب سه قلو تحریک یا فشرده شده باشد.

فشار رگ خونی روی عصب

مهم‌ترین و شایع‌ترین علت، تماس یک شریان یا ورید با عصب سه قلو در نزدیکی محل ورود آن به ساقه مغز است. این ضربان رگ، غلاف محافظ عصب (میلین) را فرسوده کرده و باعث ارسال سیگنال‌های درد شدید می‌شود.

بیماری MS

بیماری ام اس (مولتیپل اسکلروزیس) می‌تواند با آسیب رساندن به غلاف میلین عصب، باعث اختلال در انتقال پیام‌ها و در نتیجه بروز نورالژی تری ژمینال شود.

تومور یا ضایعات مغزی

در موارد کمتر شایع، یک تومور ممکن است به عصب فشار وارد کند.

آسیب‌های عصبی

ضربه به صورت، جراحی‌های فک و دهان یا سکته مغزی نیز می‌توانند از عوامل زمینه‌ساز آسیب به عصب باشند.

حملات عصب سه‌ قلو ممکن است به دلایل مختلفی ایجاد شود، دلایلی مانند:

• لمس‌کردن پوست
• اصلاح
• مسواک‌ زدن دندان‌ها
• دمیدن بینی
• اصلاح صورت
• غذا خوردن
• نوشیدن
• آرایش کردن
• صحبت کردن
• وزیدن باد روی صورت
• خندیدن
• شستن صورت

آیا درد عصب سه قلو خطرناک است؟

خود بیماری نورالژی تری ژمینال تهدیدکننده مستقیم زندگی نیست، اما ناتوانی ناشی از درد شدید می‌تواند کیفیت زندگی فرد را به شدت کاهش دهد. از پیامدهای عدم درمان می‌توان به اختلالات خواب، کاهش وزن به دلیل ترس از غذا خوردن، اضطراب، افسردگی و محدود شدن فعالیت‌های اجتماعی اشاره کرد.

تشخیص نورالژی تری ژمینال چگونه انجام می‌شود؟

زمانی که به پزشک مراجعه می‌کنید، نورالژی تری ژمینال را بر اساس توصیف شما از درد تشخیص می‌دهد:

تشخیص نوع درد

درد مرتبط با عصب سه قلو به‌صورت ناگهانی، شوک مانند و خفیف رخ می‌دهد.

محل درد

قسمت‌هایی از صورت که تحت تاثیر قرار گرفته‌اند، به پزشک کمک می‌کند تا تشخیص دهد آیا عصب سه قلو درگیر شده است یا خیر.

محرک‌ها

درد ناشی از عصب سه قلو معمولا با خوردن، صحبت کردن، لمس خفیف صورت یا حتی با وزیدن باد روی صورت ایجاد می‌شود.

علاوه بر این موارد، پزشک آزمایش‌های زیادی را برای تشخیص این بیماری و تعیین علت بیماری زمینه‌ای در نظر می‌گیرد که به شرح زیر است:

معاینه عصبی

لمس قسمت‌هایی از صورت به پزشک کمک می‌کند تا محل درد را مشخص کند و در صورتی که مشکل عصب سه گانه تایید شده باشد با معاینات بررسی می‌کند که کدام شاخه‌های عصب سه قلو درگیر شده است.

MRI

پزشک ممکن است این روش تصویربرداری را برای بررسی اینکه آیا بیماری ام اس باعث ایجاد این بیماری شده است یا خیر از فرد درخواست کند.

به‌طور کلی عامل ایجاد این مشکل باید شناسایی شود و در صورت نیاز، آزمایش‌های متفاوت دیگری از بیمار خواسته می‌شود که به رد سایر شرایط احتمالی کمک می‌کند.

درمان درد عصب سه قلو

داروی ضد تشنج، رایج‌ترین دارویی است که پزشکان برای معالجۀ عصب سه‌ قلو استفاده می‌کنند. در مراحل اولیۀ بیماری، این دارو درد اکثر افراد را کنترل می‌کند. عوارض جانبی احتمالی این دارو شامل سرگیجه، خواب‌آلودگی و حالت تهوع است.

به‌غیر از عوارض جانبی، ایراد دیگری به این دارو وارد نیست. برخی از بیماران ممکن است برای کاهش درد به دوزهای نسبتا بالایی از دارو احتیاج داشته باشند و متاسفانه در دوزهای بالاتر، عوارض جانبی برجسته‌تر می‌شود و می‌تواند منجر به واکنش دارویی نامطلوب شود.

بسیاری از این داروها می‌توانند اثرات بدی روی برخی از بیماران به‌ویژه افرادی که سابقۀ بیماری مغز و استخوان،کلیه و کبد دارند، داشته باشند. این بیماران باید مرتبا آزمایش خون بدهند تا از سلامتی‌شان اطمینان حاصل کنند.

درمان معمولا پله‌ای است و از روش‌های دارویی آغاز می‌شود.

درمان دارویی

داروهای احتمالی که بر اساس شرایط بیمار تجویز می‌شود به شرح زیر است:

• داروهای ضد تشنج
• داروهای ضد افسردگی
• شل کننده‌های عضلانی
• سایر داروهای تزریقی مانند تزریق بوتاکس

سایر درمان‌ها:

در صورتی که بیمار با هیچ یک از روش‌های ذکر شده بهبود پیدا نکند، از روش‌های موثرتری استفاده می‌کنند که این موارد به شرح زیر است:

• فشرده‌سازی با بالن
• ریزوتومی‌ گلیسرول
• رادیوفرکوئنسی
• رفع فشار میکروواسکولار

روش‌های دیگری نیز وجود دارد که می‌توانید همراه با دارو درمانی انجام دهید تا تاثیر بیشتری را از درمان شاهد باشید:

• یوگا
• مدیتیشن
• ورزش
• طب سوزنی
• تغذیه مناسب
• بایوفیدبک
• کایروپراکتیک

تسکین درد عصب سه قلو به روش خانگی

برخی از نکات خانگی نیز می‌تواند در تسکین درد این عارضه موثر باشد. معمولا افراد با گرما دادن به محل آسیب دیده متوجه تسکین درد می‌شوند.

برای گرما دادن به نقطه آسیب دیده می‌توانید یک بطری آب گرم یا کمپرس داغ را روی نقطه دردناک بگذارید. علاوه بر این می‌توانید دوش آب گرم نیز بگیرید. به طور کلی روش‌های خانگی که توصیه می‌شود به شرح زیر است:

یوگا

تمرینات مهم یوگا از جمله مدیتیشن و تکنیک‌های صحیح تنفس به کاهش استرس، آرامش جسمی و ذهنی کمک می‌کند و در نهایت باعث آرامش سیستم عصبی می‌شود.

تمرینات یوگا به کاهش التهاب کمک می‌کند و در نهایت باعث تسکین درد مزمن می‌شود.

مدیتیشن

در صورتی که در انجام مدیتیشن تداوم داشته باشید، متوجه بهبود خلق‌وخو و سلامت کلی بدن می‌شوید. باعث می‌شود که ذهن از افکار منفی و اضافی دور شود و همچنین به کاهش استرس کمک می‌کند.

فعالیت بدنی

مقداری کمی فعالیت بدنی مانند پیاده‌روی منجر به افزایش اندورفین می شود که در نهایت باعث بهبود خلق‌وخو و در نهایت کاهش احساس درد خواهد شد.

تغییراتی که باید در سبک زندگی خود ایجاد کنید:

• از آب ولرم باید برای شستشوی صورت خود استفاده کنید. استفاده از آب داغ و آب سرد ممنوع است.
• دهان خود را با آب دمای محیط بشویید.
• تنها باید غذاهای نرم میل کنید.
• از غذاهای محرکی که باعث ایجاد درد می‌شوند مانند مرکبات، کافئین و… خودداری کنید.
• غذاهایی به اندازه دمای محیط میل کنید.
• از مسواک نرم استفاده کنید و به آرامی مسواک بزنید.
• در هوای طوفانی توصیه می‌شود روسری دور سر خود ببندید تا باد به صورت و سر شما برخورد نداشته باشد.

درمان رادیوفرکوئنسی

یکی از بهترین روش‌های درمان و کنترل درد این بیماری، استفاده از روش‌های کم‌تهاجمی است. متخصص درد می‌تواند با کمک دستگاه‌های تصویربرداری، نقاط درد را در بیمار شناسایی و درمان کند. RF صورت اغلب به‌صورت سرپایی انجام می‌شود و بیمار می‌تواند همان روز به خانه برگردد.

در کلینیک درد بیمارستان مریم، پزشکان حاذق کمک ویژه‌ای به مبتلایان این بیماری می‌کنند.

درمان‌های جراحی 

عمل‌های جراحی عصب سه قلو شامل روش‌های باز مانند MVD (رفع فشار میکروواسکولار) و روش‌های بسته مانند ریزوتومی (تخریب انتخابی بخشی از عصب) است که بر اساس شدت بیماری و شرایط بیمار توسط جراح انتخاب می‌شود.

عوارض جراحی هم به روش آن بستگی دارد و می‌تواند مشکلاتی را ایجاد کند، مانند:

• کاهش شنوایی
• مشکلات تعادل
• نشت مایعات مغزی
• سکتۀ مغزی

مسکن قوی برای درد عصب سه قلو

برای تسکین درد نباید خود سرانه و به توصیه فردی غیر پزشک دارویی مصرف کنید. برای مصرف بهترین دارو و دریافت بهترین روش درمانی به متخصص درد مراجعه کنید تا با توجه به شرایطی که دارید بهترین روش درمانی برای شما در نظر گرفته شود.

درمان قطعی درد عصب سه قلو

اگر مدت‌هاست که از درد ناشی از این عارضه رنج می‌برید، پیشنهاد ما به شما این است که برای دریافت قطعی‌ترین روش درمانی به فوق تخصص درد مراجعه کنید تا از به‌روزترین روش‌های درمانی از جمله رادیوفرکوئنسی درد شما برطرف شود.

درمان جدید عصب سه قلو

امروزه تمرکز بر روش‌های کم‌تهاجمی مانند رادیوفرکوئنسی و تکنیک‌های هدایت‌شده تحت تصویربرداری است که زمان نقاهت بسیار کوتاهی دارند و به بیمار اجازه می‌دهند سریع‌تر به زندگی عادی بازگردد.

ماساژ عصب سه قلو؛ آیا موثر است؟

ماساژ مستقیم عصب سه قلو به هیچ وجه درمان قطعی نیست و در زمان حمله شدید درد می‌تواند درد را تشدید کند. ماساژ ملایم عضلات صورت (نه خود عصب) ممکن است برای کاهش تنش عضلانی مفید باشد؛ اما نباید به عنوان یک روش درمانی مستقل در نظر گرفته شود.

لیزر عصب سه قلو چیست؟

باید بدانید که لیزر به عنوان درمان استاندارد و خط اول برای نورالژی تری ژمینال شناخته نمی‌شود. روش‌های استاندارد علمی برای درمان قطعی شامل RF ،MVD یا گامانایف هستند.

جدول مقایسه‌ای روش های درمانی

سوالات متداول