روشهای جلوگیری از بارداری شامل گزینههای هورمونی، غیرهورمونی، سدی، طبیعی، اورژانسی و دائمی هستند. هیچ روشی برای همه افراد بهترین یا کاملا بدون عارضه نیست. انتخاب مناسب به عواملی مانند وضعیت سلامت، سن، شیردهی، الگوی قاعدگی، احتمال ابتلا به بیماریهای مقاربتی، تمایل به بارداری در آینده و توانایی فرد برای استفاده منظم از روش بستگی دارد.
پرکاربردترین روشهای جلوگیری از حاملگی در کشورهای پیشرفته، به ترتیب شیوع، شامل موارد زیر میشود:
- عقیمسازی
- قرصهای ضدبارداری خوراکی
- استفاده از کاندوم
بهترین و مطمئنترین روش جلوگیری از بارداری چیست؟
در میان روشهای برگشتپذیر، ایمپلنت بازویی و IUDهای هورمونی یا مسی از مطمئنترین گزینهها هستند؛ زیرا به یادآوری روزانه یا استفاده در هر رابطه وابسته نیستند. در مصرف معمول، احتمال بارداری با این روشها کمتر از یک درصد در سال است.
با این حال، مطمئنترین روش لزوما برای همه بهترین روش نیست. برای مثال، IUD مسی هورمون ندارد؛ اما ممکن است خونریزی و درد قاعدگی را افزایش دهد. از طرف دیگر، ایمپلنت ممکن است باعث خونریزی نامنظم شود. همچنین هیچکدام از IUD، ایمپلنت و قرصهای ضدبارداری از بیماریهای مقاربتی محافظت نمیکنند.
کاندوم تنها روش رایج پیشگیری است که همزمان میتواند احتمال بارداری و انتقال بسیاری از عفونتهای مقاربتی را کاهش دهد. در صورت نگرانی از STI، استفاده از کاندوم همراه با یک روش موثر دیگر، مانند قرص، IUD یا ایمپلنت، انتخاب محافظتیتری است.
انواع روشهای جلوگیری از بارداری
هیچ روشی برای همه افراد به یک اندازه مناسب نیست. برای درک بهتر، راههای جلوگیری از بارداری را به ۶ دسته اصلی تقسیم میکنیم:
۱. روشهای هورمونی
این روشها با ترشح هورمونهای استروژن و پروژسترون (یا فقط پروژسترون)، مانع از تخمکگذاری شده و مخاط دهانه رحم را برای عبور اسپرم ضخیم و غیرقابل نفوذ میکنند.
- قرص ضدبارداری ترکیبی: حاوی دو هورمون استروژن و پروژسترون است که باید هر روز در ساعت مشخصی مصرف شود.
- مینیپیل (قرص فقط پروژسترون): مناسب برای دوران شیردهی یا افرادی که مجاز به مصرف استروژن نیستند.
- آمپول ضدبارداری (دپوپرورا): هر ۳ ماه یکبار تزریق میشود و اثربخشی بالایی دارد.
- ایمپلنت (کپسول کاشتنی): لوله کوچکی که زیر پوست بازو قرار میگیرد و تا ۳ الی ۵ سال بهطور مداوم هورمون آزاد میکند.
- حلقه واژینال (رینگ): حلقهای انعطافپذیر که برای ۳ هفته داخل واژن قرار میگیرد و یک هفته برداشته میشود.
- چسب ضدبارداری: چسبی که روی پوست قرار گرفته و هر هفته (به مدت ۳ هفته) تعویض میشود.
۲. روشهای داخل رحمی (IUD)
آییودی (IUD) یک وسیله کوچک T شکل است که توسط پزشک یا ماما داخل رحم قرار میگیرد. این روش یکی از مطمئنترین و بلندمدتترین روشهای برگشتپذیر است.
- IUD مسی (غیرهورمونی): با ایجاد محیطی نامناسب برای اسپرم و تخمک، تا ۱۰ سال از بارداری جلوگیری میکند. ممکن است خونریزی پریود را کمی افزایش دهد.
- IUD هورمونی: با آزاد کردن دوز کمی از پروژسترون، تا ۳ الی ۷ سال کارایی دارد و معمولا حجم خونریزی پریود را کاهش میدهد.
۳. روشهای سدی (Barrier)
این روشها از ورود فیزیکی اسپرم به داخل رحم جلوگیری میکنند.
- کاندوم مردانه: لایه نازکی از جنس لاتکس یا پلیاورتان که روی آلت تناسلی کشیده میشود. تنها روشی که از انتقال بیماریهای مقاربتی (STI) جلوگیری میکند.
- کاندوم زنانه: کیسهای پلاستیکی که داخل واژن قرار میگیرد.
- دیافراگم و کلاهک رحم: فنجانهای سیلیکونی انعطافپذیری که قبل از رابطه داخل واژن روی دهانه رحم قرار میگیرند و باید همراه با ژل اسپرمکش استفاده شوند.
- اسفنج ضدبارداری: اسفنجی آغشته به اسپرم کش که قبل از رابطه در واژن قرار میگیرد.
۴. روشهای دائمی (عقیمسازی)
این روشها غیرقابل بازگشت هستند و برای افرادی مناسب است که به هیچ وجه قصد بچهدار شدن در آینده را ندارند.
- وازکتومی (بستن لوله در مردان): یک جراحی سرپایی بسیار ساده و کم عارضه که لولههای انتقال دهنده اسپرم (مجاری دفران) مسدود میشوند.
- بستن لولههای رحم (توبکتومی / TL در زنان): جراحی که در آن لولههای فالوپ مسدود یا بریده میشوند تا تخمک نتواند به رحم برسد.
۵. روشهای اورژانسی
اگر رابطه جنسی محافظت نشده داشتهاید یا روش قبلی (مثل پاره شدن کاندوم یا فراموشی قرص) با شکست مواجه شده است، باید سریعا اقدام کنید:
- قرص اورژانسی (لوونورژسترل): هرچه زودتر (ترجیحا زیر ۷۲ ساعت و حداکثر تا ۱۲۰ ساعت) مصرف شود، اثربخشی بیشتری دارد. این روش نباید به عنوان یک روش روتین استفاده شود.
- قرار دادن IUD مسی: اگر تا ۵ روز پس از رابطه بدون محافظت توسط پزشک قرار داده شود، تا ۹۹٪ جلوی بارداری را میگیرد و نقش پیشگیری طولانیمدت را هم شروع میکند.
۶. روشهای طبیعی
این روشها هزینه مالی یا عوارض دارویی ندارند؛ اما درصد خطای آنها بسیار بالا است.
- روش طبیعی پیشگیری (خروج قبل از انزال / طبیعی): خارج کردن آلت مرد پیش از انزال. به دلیل وجود اسپرم در مایع پیش آب، احتمال بارداری بالایی دارد.
- روش تقویمی (آگاهی از باروری): ردیابی روزهای تخمکگذاری و خودداری از رابطه در روزهای طلایی باروری. برای افرادی که پریود نامنظم دارند اصلا ایمن نیست.
آیا مصرف این قرصها عوارضی مثل افزایش احتمال بروز سرطان پستان را دارد؟
در پاسخ باید بگوئیم که، هنوز هم میان متخصصان و پزشکان، دربارۀ ارتباط بین مصرف قرصهای ضدبارداری خوراکی و سرطان پستان، اختلاف نظر وجود دارد، اما تحقیقات نشان داده است که قرصها افزایش چشمگیری در ابتلا به سرطان پستان ایجاد نمیکنند، علاوه بر اینها، منافعی که این قرصها ایجاد میکند، بیشتر از عوارض آن است.
استفاده از شکل تزریقی صرفا پروژستینی یا ایمپلنتهای صرفا پروژستینی با میزان بروز حاملگی بسیار کم همراه است و خطر ترومبوز یا استروژن را بهدنبال ندارد. مصرف این قرصها، علاوه بر جلوگیری از بارداری، مزایای دیگری، مانند کاهش خطر سرطان آندومترو تخمدان هم دارد.
مقایسه سریع روشهای جلوگیری از بارداری
برای انتخاب راحتتر، جدول زیر مقایسه دقیقی از پرکاربردترین روشها بر اساس میزان موفقیت در استفاده واقعی، برگشت پذیری و محافظت در برابر بیماریها ارائه میدهد:
| روش جلوگیری | میزان اثربخشی (استفاده معمول) | قابلیت برگشتپذیری | محافظت در برابر بیماریهای مقاربتی (STI) |
|---|---|---|---|
| ایمپلنت و آییودی (IUD) | بسیار بالا (بیش از ۹۹٪) | بله (بلافاصله بعد از خروج) | خیر |
| آمپول هورمونی | بالا (حدود ۹۴٪) | بله (با تاخیر چندماهه) | خیر |
| قرص ضد بارداری | بالا (حدود ۹۱٪ تا ۹۳٪) | بله (بلافاصله پس از قطع) | خیر |
| کاندوم مردانه | متوسط تا بالا (حدود ۸۵٪ تا ۸۷٪) | بله | بله (تنها محافظ موجود) |
| روش طبیعی (نزدیکی منقطع) | پایین (حدود ۷۸٪) | بله | خیر |
| وازکتومی و بستن لولهها | بسیار عالی (نزدیک به ۱۰۰٪) | خیر (دائمی) | خیر |
بهترین روش جلوگیری از بارداری کدام است؟
واقعیت این است که چیزی به عنوان بهترین روش یکسان برای همه وجود ندارد. انتخاب مطمئنترین روش کاملا به شرایط فردی شما بستگی دارد:
- اگر شریک جنسی جدید دارید یا روابط متعدد دارید: کاندوم بهترین انتخاب است؛ زیرا تنها روشی است که علاوه بر جلوگیری از بارداری، خطر انتقال زگیل تناسلی، HIV و دیگر بیماریهای مقاربتی را کاهش میدهد.
- اگر فراموش کار هستید و برنامه منظمی ندارید: روشهایی با اثر طولانی و بدون نیاز به یادآوری روزانه مانند آییودی (IUD) یا ایمپلنت هورمونی بهترین گزینهها هستند.
- برای زوجهای جوان که فعلا قصد بارداری ندارند: ترکیب کاندوم و قرصهای ضد بارداری (روش دوگانه یا Double Dutch) بالاترین امنیت را ایجاد میکند.
- اگر دوران شیردهی را سپری میکنید: روشهای بدون استروژن مانند مینیپیل (قرص فقط پروژسترون)، IUD یا کاندوم ایدهآلترینها هستند.
- اگر خانواده شما کامل شده است و دیگر بچه نمیخواهید: روشهای دائمی مانند وازکتومی (که بسیار سادهتر از جراحی بستن لوله در زنان است) توصیه میشود.
بهترین روش جلوگیری از بارداری بدون عوارض کدام است؟
هیچ روش جلوگیری کاملا بدون عارضه نیست. «غیرهورمونی» بودن نیز به معنی بدون عارضه بودن نیست.
- کاندوم: هورمون ندارد و به کاهش خطر بسیاری از بیماریهای مقاربتی کمک میکند، اما ممکن است پاره شود یا به درستی استفاده نشود.
- IUD مسی: هورمون ندارد و اثر طولانیمدت ایجاد میکند، اما ممکن است در ماههای نخست خونریزی یا درد قاعدگی را افزایش دهد.
- IUD هورمونی: ممکن است خونریزی و درد قاعدگی را کاهش دهد، اما لکه بینی یا تغییر الگوی قاعدگی در ماههای اول شایع است.
- ایمپلنت: بسیار مؤثر است و نیاز به مصرف روزانه ندارد، اما خونریزی نامنظم از عوارض شایع آن محسوب میشود.
- قرصهای ضدبارداری: در صورت مصرف منظم موثرند، اما ممکن است تهوع، حساسیت پستان، تغییرات خلقی یا لکه بینی ایجاد کنند و برخی انواع آنها برای افراد خاص مناسب نیستند.
بنابراین کم عارضهترین روش به شرایط فرد بستگی دارد و بهتر است پس از بررسی سابقه پزشکی، داروهای مصرفی و الگوی قاعدگی انتخاب شود.
آیا روشهای جلوگیری باعث ناباروری میشوند؟
بیشتر روشهای جلوگیری از بارداری باعث ناباروری دائمی نمیشوند. پس از خارج کردن IUD یا ایمپلنت، امکان اقدام برای بارداری وجود دارد. باروری پس از قطع قرص، چسب، حلقه و قرص فقط پروژستینی نیز معمولا بازمیگردد.
بااینحال، بازگشت تخمکگذاری پس از قطع آمپول ضدبارداری ممکن است بیشتر طول بکشد. این تاخیر به معنی ناباروری دائمی نیست. وازکتومی و بستن لوله رحم باید روشهای دائمی در نظر گرفته شوند؛ برگشت جراحی همیشه موفق نیست و نباید با این تصور انجام شود که بازگرداندن آن قطعی خواهد بود.
روشهایی برای جلوگیری از رسیدن اسپرم به تخمک
کاندوم برای آقایان
کاندومهای زنانه و مردانه از انواع روشهای پیشگیری از بارداری هستند که از عفونتهای مقاربتی (STIs) نیز جلوگیری میکند. در صورتی که کاندوم مردانه به طرز صحیح استفاده شود برای جلوگیری از بارداری موثر است.
برای طرز صحیح استفاده از کاندوم باید به این موارد توجه داشته باشید:
- اندازه مناسبی را انتخاب کنید.
- سر کاندوم را فشار دهید تا هوا خارج شود.
- کاندوم را باید روی آلت باز کنید و مواظب باشید که پاره نشود.
- به هیچ وجه نباید کاندوم استفاده شده را مجدد استفاده کنید.
اغلب کاندومها از جنس لاتکس هستند؛ اما در صورت حساسیت داشتن به لاتکس، انواع دیگری وجود دارد.
کاندوم زنانه
کاندوم زنانه نیز روش پیشگیری مناسبی برای رسیدن اسپرم به تخمک است و همچنین میتوان از بیماریهای مقاربتی نیز جلوگیری کرد. استفاده از این روش برای جلوگیری تا ۸۰ درصد موفقیتآمیز است.
دیافراگم
این روش نیز برای جلوگیری از بارداری موثر است و خانم باید داخل واژن قرار دهد. قبل از هر بار استفاده، باید اسپرم کش روی دیافراگم زده شود. اگر این روش همراه با اسپرم کش باشد، نزدیک به ۹۰ درصد برای جلوگیری از بارداری موثر است.
قبل از رابطه جنسی، دیافراگم را تا دهانه رحم ببرید و طوری جای دهید که با حرکت کردن و سرفه جابهجا نشود. باید حداقل به مدت ۶ ساعت پس از رابطه دیافراگم در جای خود باقی بماند تا اثرگذاری داشته باشد، همچنین نباید بیش از ۲۴ ساعت در واژن بماند.
نکته دیگر در خصوص این روش جلوگیری این است که از بیماریهای مقاربتی جلوگیری نمیکند.
کلاهک دهانه رحم
کلاهک یا کاپ دهانه رحم جنس سیلیکونی نرمی دارد که در انتهای واژن قرار میگیرد. این کاپ سیلیکونی دهانه رحم را میپوشاند تا مانع رسیدن اسپرم به تخمک شود.
اینطور تخمین زده شده که اثر بخشی آن برای جلوگیری از بارداری ۷۰ تا ۸۵ درصد است و در برابر بیماریهای مقاربتی محافظت نمیکند.
اسفنج ضد بارداری
این اسفنج از جنس فوم پلی اورتان بوده و اسپرم کش دارد. این مورد نیز باید در انتهای واژن قرار گیرد تا از ورود اسپرم به رحم جلوگیری کند.
این روش نیز ۷۶ تا ۸۸ درصد میتواند در جلوگیری از بارداری موثر عمل کند. استفاده آن همراه با کاندوم میتواند احتمال جلوگیری از بارداری را افزایش داده و بیماریهای مقاربتی را کاهش دهد.
اسپرم کش
اسپرم کش نیز یک ماده شیمیایی است که باعث غیر فعال شدن اسپرم میشود و با انواع روشهای جلوگیری از بارداری نام برده به جز اسفنج قابل استفاده است.
اگر قصد استفاده از آن را به تنهایی دارید، باید حداقل ۱۰ دقیقه قبل از رابطه جنسی در دهانه رحم قرار گیرد و به مدت یک ساعت اثرگذاری خواهد داشت. میزان موفقیت جلوگیری از بارداری با این روش حدود ۷۱ درصد است.
جلوگیری از بارداری بعد از ریختن اسپرم
جلوگیری بارداری اورژانسی بهترین روش موثری است که میتوانید برای جلوگیری پس از ورود اسپرم به واژن در طی رابطه محافظت نشده در نظر داشته باشید. مورد قابل دسترس، قرص اورژانسی و استفاده از دستگاه داخل رحمی IUD است.
پیشگیری اورژانسی بعد از رابطه محافظت نشده
پیشگیری اورژانسی برای زمانی است که رابطه بدون محافظت انجام شده، کاندوم پاره یا خارج شده، قرص فراموش شده یا روش معمول پیشگیری به درستی استفاده نشده است. این روشها باید هرچه زودتر استفاده شوند و معمولا حداکثر پنجره زمانی آنها پنج روز یا ۱۲۰ ساعت پس از رابطه است.
IUD مسی
IUD مسی در صورت کارگذاری توسط پزشک، تا پنج روز پس از رابطه محافظت نشده یکی از مؤثرترین روشهای پیشگیری اورژانسی است و اثربخشی آن بیش از ۹۹ درصد گزارش شده است. پس از کارگذاری، میتواند به عنوان روش طولانیمدت نیز باقی بماند.
اولیپریستال استات
اولیپریستال استات با دوز ۳۰ میلیگرم باید هرچه زودتر و حداکثر تا ۱۲۰ ساعت پس از رابطه مصرف شود. در فاصله ۷۲ تا ۱۲۰ ساعت، معمولا از لوونورژسترل مؤثرتر است.
پس از مصرف اولیپریستال، درباره زمان شروع یا ازسرگیری روشهای هورمونی باید طبق دستور پزشک یا داروساز عمل شود، زیرا شروع زودهنگام بعضی روشهای پروژستینی ممکن است اثر آن را کاهش دهد.
لوونورژسترل
لوونورژسترل معمولا بهصورت تک دوز ۱٫۵ میلیگرمی مصرف میشود و هرچه زودتر استفاده شود، مؤثرتر است. این دارو را میتوان تا ۱۲۰ ساعت پس از رابطه مصرف کرد، اما اثر آن با گذشت زمان کاهش مییابد.
اگر تا دو ساعت پس از مصرف قرص استفراغ رخ دهد، ممکن است به تکرار دوز نیاز باشد. برای تصمیمگیری با داروساز یا پزشک مشورت کنید.
نکات مهم درباره پیشگیری اورژانسی
- پیشگیری اورژانسی باعث سقط جنین نمیشود.
- بارداری تثبیت شده را پایان نمیدهد.
- از بیماریهای مقاربتی جلوگیری نمیکند.
- جایگزین روش منظم پیشگیری نیست.
- اگر پریود بیش از یک هفته عقب افتاد یا سه هفته پس از رابطه خونریزی قاعدگی رخ نداد، تست بارداری انجام دهید.
- در صورت احتمال تماس با HIV یا سایر STIها، پیشگیری اورژانسی بارداری کافی نیست و باید ارزیابی جداگانه انجام شود.
روش دوگانه چیست؟
روش دوگانه یعنی استفاده همزمان از کاندوم و یک روش مؤثر دیگر مانند قرص، IUD یا ایمپلنت. این ترکیب میتواند احتمال بارداری را کاهش دهد و در صورت استفاده از کاندوم، محافظت بیشتری در برابر بسیاری از بیماریهای مقاربتی فراهم کند.
با این حال، هیچ روش پیشگیری صددرصد نیست و کاندوم نیز از تمام عفونتهای مقاربتی محافظت کامل ایجاد نمیکند.
چه کسانی نباید بدون مشورت پزشک از بعضی روشهای جلوگیری استفاده کنند؟
بعضی بیماریها، داروها و شرایط فردی میتوانند انتخاب روش پیشگیری از بارداری را تغییر دهند.
| شرایط پزشکی یا فردی | نکته مهم در انتخاب روش جلوگیری |
|---|---|
| میگرن همراه با اورا | روشهای ترکیبی حاوی استروژن، مانند بعضی قرصها، چسب و حلقه واژینال، معمولا نباید استفاده شوند و نیاز به بررسی پزشک دارند. |
| سیگار و سن ۳۵ سال یا بیشتر | روشهای حاوی استروژن ممکن است خطر مشکلات قلبی عروقی و لخته خون را افزایش دهند؛ میزان مصرف سیگار نیز اهمیت دارد. |
| فشارخون شدید یا بیماری عروقی | قرص، چسب و حلقه حاوی استروژن ممکن است مناسب نباشند. فشارخون باید پیش از انتخاب روش هورمونی بهدرستی ارزیابی شود. |
| سابقه لخته خون یا اختلالات انعقادی | پیش از مصرف روشهای حاوی استروژن، ارزیابی پزشکی ضروری است. همه روشهای هورمونی خطر یکسانی ندارند. |
| پریود بسیار سنگین یا دردناک | IUD مسی ممکن است خونریزی یا درد قاعدگی را بیشتر کند. در مقابل، بعضی IUDهای هورمونی ممکن است خونریزی را کاهش دهند. |
| دوران پس از زایمان و شیردهی | زمان شروع روشهای حاوی استروژن اهمیت دارد؛ بهویژه در هفتههای نخست پس از زایمان. IUD، ایمپلنت، کاندوم و بعضی روشهای فقط پروژستینی ممکن است قابل بررسی باشند. |
| سرطان پستان فعلی یا سابقه پزشکی مرتبط | انتخاب روشهای هورمونی باید با نظر پزشک انجام شود؛ زیرا مناسببودن هر روش به نوع بیماری، زمان درمان و سابقه فرد بستگی دارد. |
| بیماری کبدی | بعضی روشهای هورمونی ممکن است مناسب نباشند؛ بنابراین نوع بیماری کبدی و داروهای مصرفی باید بررسی شوند. |
| مصرف داروهای ضدتشنج یا داروهای خاص | بعضی داروها میتوانند اثربخشی برخی روشهای هورمونی، بهویژه ایمپلنت یا قرصها، را کاهش دهند. فهرست تمام داروها و مکملها را به پزشک یا داروساز اطلاع دهید. |
| عفونت فعال لگنی یا خونریزی واژینال با علت نامشخص | پیش از کارگذاری IUD، بررسی پزشکی لازم است تا علت علائم مشخص و ایمنی انجام این روش ارزیابی شود. |
جمعبندی؛ کدام روش برای شما مناسبتر است؟
اگر روش بسیار مطمئن و بدون نیاز به یادآوری میخواهید، IUD یا ایمپلنت را با پزشک بررسی کنید. اگر روش غیرهورمونی میخواهید، کاندوم و IUD مسی گزینههای قابل بررسی هستند؛ اما IUD مسی ممکن است خونریزی قاعدگی را افزایش دهد. اگر احتمال بیماری مقاربتی وجود دارد، کاندوم اهمیت دارد و میتواند همراه با روش دیگری استفاده شود.
سابقه لخته خون، میگرن همراه با اورا، فشارخون بالا، سیگارکشیدن، شیردهی، الگوی قاعدگی و برنامه بارداری آینده میتوانند انتخاب شما را تغییر دهند. بنابراین انتخاب روش جلوگیری بهتر است بر اساس مشاوره فردمحور با متخصص زنان انجام شود، نه صرفا بالاترین درصد اثربخشی.