آشنایی با روشهای جلوگیری از بارداری و انتخاب یک راهکار مطمئن، یکی از مهمترین تصمیمات در شریک جنسی و سلامت باروری است. امروزه گزینههای متعددی برای پیشگیری از بارداری (کنترل بارداری) وجود دارد؛ از روشهای هورمونی و سدی گرفته تا روشهای دائمی و اورژانسی.
در این راهنمای جامع که بر اساس آخرین پروتکلهای سازمان بهداشت جهانی (WHO) و کالج متخصصین زنان و زایمان آمریکا (ACOG) تدوین و توسط متخصصین پزشکی بررسی شده است، به بررسی کامل انواع روشهای پیشگیری، میزان اثربخشی، مزایا و معایب هرکدام میپردازیم تا بتوانید بهترین روش جلوگیری از حاملگی را متناسب با سبک زندگی خود انتخاب کنید.
پرکاربردترین روشهای جلوگیری از حاملگی در کشورهای پیشرفته، به ترتیب شیوع، شامل موارد زیر میشود:
- عقیمسازی
- قرصهای ضدبارداری خوراکی
- استفاده از کاندوم
کاندومهای لاتکس و سایر روشهای سدی (barrier) خطر ابتلا به بیماریهای آمیزشی منتقل شده از راه جنسی و نیز سرطان دهانه رحم (سرطان سرویکس) را کاهش میدهند.
برخی از روشها، مانند استفاده از آیودی یا ایمپلنتهای زیرجلدی در ابتدا، هزینۀ زیادی دارند که در برخی از کشورها، از جمله کشور ما رشد گستردهای داشته است، اما محافظت ایجاد شده توسط آنها طولانی مدت است و هزینۀ سالانه کمی به همراه دارند.
چند روش جلوگیری وجود دارند که کارایی آنها معادل عقیمسازی است، اما بهطور کامل برگشتپذیرند. مزیت مهم همۀ این روشها در این است که هنگام فراموشی، احتمال حاملگی بسیار پایین است.
در موارد فراموشی، میزان حاملگی کمتر از دو مورد در هر یک درصد است. این روشها، بدون نیاز به توجه از طرف کاربر، حداقل بهمدت چند سال مؤثر هستند و جزء بیخطرترین روشها محسوب میشود که شامل موارد زیر است:
- ایمپلنتهای زیرجلدی لوونورژسترل
- آیودیهای حاوی مس، مانند T38A مسی و آیودیهای آزادکنندۀ لوونورژسترل
- قرصهای ضدبارداری خوراکی
- برچسب یا patch و حلقۀ واژینال
همگی در صورت استفادۀ صحیح، سبب جلوگیری از حاملگی میشوند، اما همگی خطر ترمبوژ وریدی و ترمبوآمبولیسم را افزایش میدهند.
ترکیبات به شکل قرصهای ضدبارداری خوراکی با دوز کم هورمون که در حال حاضر موجود هستند، خطر حملۀ قلبی را در زنان غیر سیگاری جوانتر از ۳۵ سال که فاقد سایر عوامل خطر بیماری عروقی هستند افزایش نمیدهند.
انواع روشهای جلوگیری از بارداری
هیچ روشی برای همه افراد به یک اندازه مناسب نیست. برای درک بهتر، راههای جلوگیری از بارداری را به ۶ دسته اصلی تقسیم میکنیم:
۱. روشهای هورمونی
این روشها با ترشح هورمونهای استروژن و پروژسترون (یا فقط پروژسترون)، مانع از تخمکگذاری شده و مخاط دهانه رحم را برای عبور اسپرم ضخیم و غیرقابل نفوذ میکنند.
- قرص ضدبارداری ترکیبی: حاوی دو هورمون استروژن و پروژسترون است که باید هر روز در ساعت مشخصی مصرف شود.
- مینیپیل (قرص فقط پروژسترون): مناسب برای دوران شیردهی یا افرادی که مجاز به مصرف استروژن نیستند.
- آمپول ضدبارداری (دپوپرورا): هر ۳ ماه یکبار تزریق میشود و اثربخشی بالایی دارد.
- ایمپلنت (کپسول کاشتنی): لوله کوچکی که زیر پوست بازو قرار میگیرد و تا ۳ الی ۵ سال بهطور مداوم هورمون آزاد میکند.
- حلقه واژینال (رینگ): حلقهای انعطافپذیر که برای ۳ هفته داخل واژن قرار میگیرد و یک هفته برداشته میشود.
- چسب ضدبارداری: چسبی که روی پوست قرار گرفته و هر هفته (به مدت ۳ هفته) تعویض میشود.
۲. روشهای داخل رحمی (IUD)
آییودی (IUD) یک وسیله کوچک T شکل است که توسط پزشک یا ماما داخل رحم قرار میگیرد. این روش یکی از مطمئنترین و بلندمدتترین روشهای برگشتپذیر است.
- IUD مسی (غیرهورمونی): با ایجاد محیطی نامناسب برای اسپرم و تخمک، تا ۱۰ سال از بارداری جلوگیری میکند. ممکن است خونریزی پریود را کمی افزایش دهد.
- IUD هورمونی: با آزاد کردن دوز کمی از پروژسترون، تا ۳ الی ۷ سال کارایی دارد و معمولا حجم خونریزی پریود را کاهش میدهد.
۳. روشهای سدی (Barrier)
این روشها از ورود فیزیکی اسپرم به داخل رحم جلوگیری میکنند.
- کاندوم مردانه: لایه نازکی از جنس لاتکس یا پلیاورتان که روی آلت تناسلی کشیده میشود. تنها روشی که از انتقال بیماریهای مقاربتی (STI) جلوگیری میکند.
- کاندوم زنانه: کیسهای پلاستیکی که داخل واژن قرار میگیرد.
- دیافراگم و کلاهک رحم: فنجانهای سیلیکونی انعطافپذیری که قبل از رابطه داخل واژن روی دهانه رحم قرار میگیرند و باید همراه با ژل اسپرمکش استفاده شوند.
- اسفنج ضدبارداری: اسفنجی آغشته به اسپرم کش که قبل از رابطه در واژن قرار میگیرد.
۴. روشهای دائمی (عقیمسازی)
این روشها غیرقابل بازگشت هستند و برای افرادی مناسب است که به هیچ وجه قصد بچهدار شدن در آینده را ندارند.
- وازکتومی (بستن لوله در مردان): یک جراحی سرپایی بسیار ساده و کم عارضه که لولههای انتقال دهنده اسپرم (مجاری دفران) مسدود میشوند.
- بستن لولههای رحم (توبکتومی / TL در زنان): جراحی که در آن لولههای فالوپ مسدود یا بریده میشوند تا تخمک نتواند به رحم برسد.
۵. روشهای اورژانسی
اگر رابطه جنسی محافظت نشده داشتهاید یا روش قبلی (مثل پاره شدن کاندوم یا فراموشی قرص) با شکست مواجه شده است، باید سریعا اقدام کنید:
- قرص اورژانسی (لوونورژسترل): هرچه زودتر (ترجیحا زیر ۷۲ ساعت و حداکثر تا ۱۲۰ ساعت) مصرف شود، اثربخشی بیشتری دارد. این روش نباید به عنوان یک روش روتین استفاده شود.
- قرار دادن IUD مسی: اگر تا ۵ روز پس از رابطه بدون محافظت توسط پزشک قرار داده شود، تا ۹۹٪ جلوی بارداری را میگیرد و نقش پیشگیری طولانیمدت را هم شروع میکند.
۶. روشهای طبیعی
این روشها هزینه مالی یا عوارض دارویی ندارند؛ اما درصد خطای آنها بسیار بالا است.
- روش طبیعی پیشگیری (خروج قبل از انزال / طبیعی): خارج کردن آلت مرد پیش از انزال. به دلیل وجود اسپرم در مایع پیش آب، احتمال بارداری بالایی دارد.
- روش تقویمی (آگاهی از باروری): ردیابی روزهای تخمکگذاری و خودداری از رابطه در روزهای طلایی باروری. برای افرادی که پریود نامنظم دارند اصلا ایمن نیست.
آیا مصرف این قرصها عوارضی مثل افزایش احتمال بروز سرطان پستان را دارد؟
در پاسخ باید بگوئیم که، هنوز هم میان متخصصان و پزشکان، دربارۀ ارتباط بین مصرف قرصهای ضدبارداری خوراکی و سرطان پستان، اختلاف نظر وجود دارد، اما تحقیقات نشان داده است که قرصها افزایش چشمگیری در ابتلا به سرطان پستان ایجاد نمیکنند، علاوه بر اینها، منافعی که این قرصها ایجاد میکند، بیشتر از عوارض آن است.
استفاده از شکل تزریقی صرفا پروژستینی یا ایمپلنتهای صرفا پروژستینی با میزان بروز حاملگی بسیار کم همراه است و خطر ترومبوز یا استروژن را بهدنبال ندارد. مصرف این قرصها، علاوه بر جلوگیری از بارداری، مزایای دیگری، مانند کاهش خطر سرطان آندومترو تخمدان هم دارد.
مقایسه سریع روشهای جلوگیری از بارداری
برای انتخاب راحتتر، جدول زیر مقایسه دقیقی از پرکاربردترین روشها بر اساس میزان موفقیت در استفاده واقعی، برگشت پذیری و محافظت در برابر بیماریها ارائه میدهد:
| روش جلوگیری | میزان اثربخشی (استفاده معمول) | قابلیت برگشتپذیری | محافظت در برابر بیماریهای مقاربتی (STI) |
|---|---|---|---|
| ایمپلنت و آییودی (IUD) | بسیار بالا (بیش از ۹۹٪) | بله (بلافاصله بعد از خروج) | خیر |
| آمپول هورمونی | بالا (حدود ۹۴٪) | بله (با تاخیر چندماهه) | خیر |
| قرص ضد بارداری | بالا (حدود ۹۱٪ تا ۹۳٪) | بله (بلافاصله پس از قطع) | خیر |
| کاندوم مردانه | متوسط تا بالا (حدود ۸۵٪ تا ۸۷٪) | بله | بله (تنها محافظ موجود) |
| روش طبیعی (نزدیکی منقطع) | پایین (حدود ۷۸٪) | بله | خیر |
| وازکتومی و بستن لولهها | بسیار عالی (نزدیک به ۱۰۰٪) | خیر (دائمی) | خیر |
بهترین روش جلوگیری از بارداری کدام است؟
واقعیت این است که چیزی به عنوان بهترین روش یکسان برای همه وجود ندارد. انتخاب مطمئنترین روش کاملا به شرایط فردی شما بستگی دارد:
- اگر شریک جنسی جدید دارید یا روابط متعدد دارید: کاندوم بهترین انتخاب است؛ زیرا تنها روشی است که علاوه بر جلوگیری از بارداری، خطر انتقال زگیل تناسلی، HIV و دیگر بیماریهای مقاربتی را کاهش میدهد.
- اگر فراموش کار هستید و برنامه منظمی ندارید: روشهایی با اثر طولانی و بدون نیاز به یادآوری روزانه مانند آییودی (IUD) یا ایمپلنت هورمونی بهترین گزینهها هستند.
- برای زوجهای جوان که فعلا قصد بارداری ندارند: ترکیب کاندوم و قرصهای ضد بارداری (روش دوگانه یا Double Dutch) بالاترین امنیت را ایجاد میکند.
- اگر دوران شیردهی را سپری میکنید: روشهای بدون استروژن مانند مینیپیل (قرص فقط پروژسترون)، IUD یا کاندوم ایدهآلترینها هستند.
- اگر خانواده شما کامل شده است و دیگر بچه نمیخواهید: روشهای دائمی مانند وازکتومی (که بسیار سادهتر از جراحی بستن لوله در زنان است) توصیه میشود.
روشهایی برای جلوگیری از رسیدن اسپرم به تخمک
کاندوم برای آقایان
کاندومهای زنانه و مردانه از انواع روشهای پیشگیری از بارداری هستند که از عفونتهای مقاربتی (STIs) نیز جلوگیری میکند. در صورتی که کاندوم مردانه به طرز صحیح استفاده شود برای جلوگیری از بارداری موثر است.
برای طرز صحیح استفاده از کاندوم باید به این موارد توجه داشته باشید:
- اندازه مناسبی را انتخاب کنید.
- سر کاندوم را فشار دهید تا هوا خارج شود.
- کاندوم را باید روی آلت باز کنید و مواظب باشید که پاره نشود.
- به هیچ وجه نباید کاندوم استفاده شده را مجدد استفاده کنید.
اغلب کاندومها از جنس لاتکس هستند؛ اما در صورت حساسیت داشتن به لاتکس، انواع دیگری وجود دارد.
کاندوم زنانه
کاندوم زنانه نیز روش پیشگیری مناسبی برای رسیدن اسپرم به تخمک است و همچنین میتوان از بیماریهای مقاربتی نیز جلوگیری کرد. استفاده از این روش برای جلوگیری تا ۸۰ درصد موفقیتآمیز است.
دیافراگم
این روش نیز برای جلوگیری از بارداری موثر است و خانم باید داخل واژن قرار دهد. قبل از هر بار استفاده، باید اسپرم کش روی دیافراگم زده شود. اگر این روش همراه با اسپرم کش باشد، نزدیک به ۹۰ درصد برای جلوگیری از بارداری موثر است.
قبل از رابطه جنسی، دیافراگم را تا دهانه رحم ببرید و طوری جای دهید که با حرکت کردن و سرفه جابهجا نشود. باید حداقل به مدت ۶ ساعت پس از رابطه دیافراگم در جای خود باقی بماند تا اثرگذاری داشته باشد، همچنین نباید بیش از ۲۴ ساعت در واژن بماند.
نکته دیگر در خصوص این روش جلوگیری این است که از بیماریهای مقاربتی جلوگیری نمیکند.
کلاهک دهانه رحم
کلاهک یا کاپ دهانه رحم جنس سیلیکونی نرمی دارد که در انتهای واژن قرار میگیرد. این کاپ سیلیکونی دهانه رحم را میپوشاند تا مانع رسیدن اسپرم به تخمک شود.
اینطور تخمین زده شده که اثر بخشی آن برای جلوگیری از بارداری ۷۰ تا ۸۵ درصد است و در برابر بیماریهای مقاربتی محافظت نمیکند.
اسفنج ضد بارداری
این اسفنج از جنس فوم پلی اورتان بوده و اسپرم کش دارد. این مورد نیز باید در انتهای واژن قرار گیرد تا از ورود اسپرم به رحم جلوگیری کند.
این روش نیز ۷۶ تا ۸۸ درصد میتواند در جلوگیری از بارداری موثر عمل کند. استفاده آن همراه با کاندوم میتواند احتمال جلوگیری از بارداری را افزایش داده و بیماریهای مقاربتی را کاهش دهد.
اسپرم کش
اسپرم کش نیز یک ماده شیمیایی است که باعث غیر فعال شدن اسپرم میشود و با انواع روشهای جلوگیری از بارداری نام برده به جز اسفنج قابل استفاده است.
اگر قصد استفاده از آن را به تنهایی دارید، باید حداقل ۱۰ دقیقه قبل از رابطه جنسی در دهانه رحم قرار گیرد و به مدت یک ساعت اثرگذاری خواهد داشت. میزان موفقیت جلوگیری از بارداری با این روش حدود ۷۱ درصد است.
جلوگیری از بارداری بعد از ریختن اسپرم
جلوگیری بارداری اورژانسی بهترین روش موثری است که میتوانید برای جلوگیری پس از ورود اسپرم به واژن در طی رابطه محافظت نشده در نظر داشته باشید. مورد قابل دسترس، قرص اورژانسی و استفاده از دستگاه داخل رحمی IUD است.