سندرم روده تحریک پذیر (IBS) نوعی اختلال شایع است که روده و معده را تحت تاثیر قرار میدهد که به عنوان دستگاه گوارش نیز شناخته میشود.
علائمی که ناشی از این بیماری احساس میکنید شامل مواردی از جمله یبوست، اسهال، گرفتگی، نفخ، دل درد و… میشود. سندرم روده تحریک پذیر نوعی بیماری مزمن است که نیاز به بررسی و درمان دارد.
تنها تعداد کمی از افراد مبتلا به این بیماری علائم شدیدی را تجربه میکنند. بسیاری از افراد میتوانند علائم خود را با راهکارهای ساده مانند کنترل استرس، رژیم غذایی سالم و تغییر سبک زندگی کنترل کنند.
علائم شدید نیز با دارو درمانی بهبود پیدا میکند. همچنین این نکته را هم باید بدانید که این سندرم تغییری در بافت روده ایجاد نمیکند و خطر ابتلا به سرطان کولورکتال را نیز افزایش نمیدهد.
سندرم روده تحریک پذیر (IBS) چیست؟
سندروم روده تحریک پذیر یا IBS (Irritable Bowel Syndrome) یک اختلال عملکردی و مزمن دستگاه گوارش است که باعث بروز علائمی مثل درد شکم، نفخ، تغییر در اجابت مزاج (یبوست، اسهال یا هر دو) میشود، بدون اینکه آسیب ساختاری، زخم یا التهاب دائمی در روده وجود داشته باشد. به همین دلیل IBS با بیماریهای خطرناک یا التهابی روده تفاوت دارد و معمولا تهدیدکننده جان نیست.
چه علائمی دارد؟
علائم این بیماری برای هر فرد متفاوت است و معمولا بهصورت طولانی مدت باقی میماند. از رایجترین علائم میتوان به چنین مواردی اشاره کرد:
- دل درد، نفخ یا گرفتگی
- اسهال
- یبوست
- یبوست متناوب همراه با اسهال
- گاز زیاد یا نفخ
- مدفوع سفتتر یا شلتر از حالت طبیعی
- بیرون زدگی شکم
- مخاط در مدفوع
- احساس نیاز به دفع مدفوع حتی پس از دفع
- خستگی
- اضطراب
- افسردگی
- سوزش سر دل و سوء هاضمه
- نیاز به ادرار کردن زیاد
- سردرد
علائم روده تحریک پذیر در زنان
IBS در زنان شایعتر است و علائم آن ممکن است:
- در دوران قاعدگی تشدید شود.
- با نفخ و درد شکمی شدیدتری همراه باشد.
- با خستگی، اضطراب و تغییرات خلقی همزمان شود.
- تغییرات هورمونی نقش مهمی در شدت علائم زنان دارد.
از کجا بفهمیم سندرم روده تحریک پذیر داریم؟
تشخیص IBS معمولا بر اساس شرح حال، الگوی علائم و رد بیماریهای خطرناک انجام میشود، نه یک آزمایش خاص. پزشک به موارد زیر توجه میکند:
- تداوم علائم بیش از ۳ ماه
- ارتباط درد با دفع
- نبود علائم هشدار دهنده مثل خونریزی، کاهش وزن شدید یا کم خونی
در صورت وجود علائم هشدار، بررسیهای تکمیلی انجام میشود.
درد سندروم روده تحریک پذیر کجاست؟
درد معمولا در قسمت تحتانی شکم احساس میشود، اما ممکن است به اطراف ناف یا حتی ناحیه معده هم انتشار پیدا کند؛ همین موضوع باعث میشود بعضی افراد اشتباها تصور کنند IBS معده دارند.
چه زمانی باید به پزشک مراجعه کرد
اگر تغییرات مداوم در علائم خود دارید باید به پزشک مراجعه کنید؛ چرا که ممکن است نشاندهنده وضعیت جدیتری یعنی سرطان روده بزرگ باشد. علائم جدیتر شامل چنین مواردی است:
- کاهش وزن
- استفراغ بدون دلیل مشخص
- اسهال
- خونریزی از رکتوم
- کمبود آهن
- احساس درد و عدم تسکین حتی با اجابت مزاج و دفع گاز
علت سندرم روده تحریک پذیر چیست؟
علت دقیق ایجاد این بیماری مشخص نیست؛ اما با این حال عواملی که میتواند در ایجاد این عارضه نقش داشته باشد به شرح زیر است:
انقباض عضلات روده
دیوارههای روده از ماهیچهها پوشانده شدهاند که با حرکت غذا در دستگاه گوارش منقبض میشود. انقباضات طولانی و قویتر بیش از حد میتواند باعث اسهال، نفخ و گاز شود. انقباضات ضعیف منجر به عبور کند غذا و باعث مدفوع خشک و سفت میشود.
سیستم عصبی
مشکلات مرتبط با اعصاب در سیستم گوارشی باعث ایجاد ناراحتی هنگام کشیده شدن شکم به دلیل مدفوع یا گاز میشود.
عدم هماهنگی بین سیگنالهای مغز و روده باعث میشود که بدن نسبت به تغییراتی که در فرایند گوارش رخ میدهد، واکنش بیش از حد نشان دهد. چنین شرایطی میتواند منجر به اسهال، یبوست و درد شود.
عفونت شدید
این عارضه میتواند به دنبال اسهال ناشی از باکتری یا ویروس شدیدتر شود که به عنوان گاستروانتریت شناخته میشود. گاهی اوقات سندرم روده تحریک پذیر همراه با رشد بیش از حد باکتری همراه است.
استرس اولیه در زندگی
افرادی که در معرض شرایط استرسزا قرار میگیرند بهخصوص در زمان کودکی بیشتر مستعد ابتلا به این بیماری قرار دارند.
تغییر میکروبهای روده
بهطور مثال تغییرات در ویروسها، باکتریها و قارچهای که در روده قرار دارند میتواند نقش مهمی در سلامت شما داشته باشند. نتیجه تحقیقات نشان میدهد که میکروب در افراد مبتلا به سندرم روده تحریک پذیر با میکروب افرادی که IBS ندارد، میتواند بسیار متفاوت باشد.
عوامل محرک در ایجاد این بیماری
علائم این بیماری با این موارد تحریک میشود:
غذا
نقش آلرژی در سندرم روده تحریک پذیر به طور کامل شناخته شده است. آلرژی غذایی به ندرت باعث این بیماری میشود؛ اما بسیاری از افراد با نوشیدن یا غذا خوردن علائم بدتری را تجربه میکنند.
از این مواد غذایی که منجر به بدتر شدن این بیماری میشود میتوان به مواردی از جمله مرکبات، کلم، محصولات لبنی، نوشابههای گازدار، شیر و گندم اشاره کرد.
استرس
اکثر افراد مبتلا به سندرم روده تحریک پذیر علائم بیشتر و مکرری را در طول زمان با افزایش استرس تجربه میکنند. استرس تنها علائم را بدتر میکند و به تنهایی در ایجاد این بیماری نقشی ندارد.
عوامل خطرساز
بسیاری از افراد گاهی علائم سندرم روده تحریک پذیر را تجربه میکنند؛ اما با این حال این دسته از افراد در معرض خطر بیشتری هستند:
سنین جوانی
معمولا این عارضه در افراد زیر ۵۰ سال رخ میدهد.
خانمها
این عارضه در خانمها بسیار شایعتر است. همچنین لازم به ذکر است که استروژن درمانی قبل یا بعد از یائسگی یکی از عوامل خطرساز در ایجاد این بیماری است.
سابقه خانوادگی
ژنها نقش مهمی نیز در ایجاد بیماری دارند.
افسردگی، اضطراب یا دیگر مشکلات سلامت روان
سابقه مشکلات روانی و سابقه سوء استفاده جنسی، عاطفی یا فیزیکی میتواند عامل خطرساز باشند.
چه عوارضی دارد؟
یبوست مزمن یا اسهال به دنبال این بیماری میتواند منجر به هموروئید شود. علاوه بر این با عوارض دیگری همراه است:
کاهش کیفیت زندگی
تحقیقات نشان داده است که بسیاری از افراد مبتلا به سندرم روده تحریک پذیر سه برابر بیشتر از سایر افراد که علائم ندارند، قادر به انجام بسیاری از فعالیتهای خود در طی روز نیستند.
اختلالات خلق و خو
علائم ناشی از این بیماری میتواند منجر به اضطراب یا افسردگی شود. همچنین افسردگی و اضطراب نیز میتواند سندرم روده تحریک پذیر را بدتر کند.
چگونه تشخیص داده میشود؟
هیچ آزمایشی برای تشخیص قطعی سندرم روده تحریک پذیر وجود ندارد. پزشک با توجه به سابقه پزشکی شما، معاینات فیزیکی و آزمایشهایی برای رد سایر بیماریها مانند بیماری التهابی روده (IBD) و بیماری سلیاک این عارضه را تشخیص میدهد.
آزمایشاتی که برای تایید تشخیص این سندرم به بیماران پیشنهاد میشود به شرح زیر است:
- سیگموئیدوسکوپی یا کولونوسکوپی برای بررسی علائم انسداد یا التهاب روده
- عکسبرداری با اشعه ایکس
- آندوسکوپی در صورت داشتن سوزش سردل یا سوء هاضمه
- آزمایش خون برای بررسی کمخونی، علائم عفونت و مشکل تیروئید
- آزمایش مدفوع جهت بررسی خون یا عفونت
- آزمایشهایی برای بررسی مشکلات عضلات روده
- تست عدم تحمل لاکتوز، حساسیت به بیماری سلیاک یا گلوتن
در نهایت سوالاتی از بیمار برای تشخیص بهتر از سوی پزشک پرسیده میشود.
آیا درمان قطعی دارد؟
در حال حاضر درمان قطعی به معنای حذف همیشگی بیماری وجود ندارد، اما IBS کاملاً قابل کنترل است و بسیاری از افراد با مدیریت صحیح، زندگی طبیعی دارند. درمان IBS ترکیبی است از:
- اصلاح سبک زندگی
- رژیم غذایی مناسب
- کنترل استرس
- دارو درمانی در صورت نیاز
چه راهکارهای درمانی دارد؟
هدف از درمان کنترل علائم است. در اغلب مواقع میتوان علائم خفیف را با کنترل استرس و تغییراتی در رژیم غذایی و سبک زندگی صحیح درمان کرد. در نتیجه باید به این موارد توجه داشته باشید:
- خودداری از عوامل ایجاد محرک
- مصرف غذاهای پرفیبر
- نوشیدن مایعات زیاد
- انجام تمرینات منظم
- خواب کافی
ممکن است به شما توصیه شود که این موارد را از رژیم غذایی خود حذف کنید:
غذاهای موثر در تولید گاز و نفخ
از مصرف موادی مانند نوشیدنیهای گازدار، الکلی و… که ممکن است باعث تولید نفخ شوند خودداری کنید.
گلوتن
تحقیقات نشان میدهد که افراد مبتلا به سندرم روده تحریک با خودداری از مصرف گلوتن (جو، گندم و چاودار) میتوانند به بهبود علائم خود کمک کنند.
فودمپ (FODMAP)
برخی از افراد به کربوهیدراتهای خاصی مانند فروکتانها، فروکتوز، لاکتوز و موارد دیگر حساسیت دارند که به عنوان FODMAP شناخته میشود.
بهطور کلی باید حساسیتهای غذایی خود را بشناسید و از مصرف آنها خودداری کنید.
بر اساس علائم ممکن است دارویی به شما توصیه شود که این موارد احتمالی به شرح زیر است:
- مکملهای فیبر برای کنترل یبوست
- تجویز ملینهای بدون نسخه برای رفع یبوست
- تجویز داروهای بدون نسخه برای کنترل اسهال
- داروهای آنتی کولینرژیک برای تسکین اسپاسم و درد روده
- داروهای ضد افسردگی برای کمک به کاهش افسردگی و تسکین درد
- داروهای مسکن
علاوه بر این موارد پزشک داروهای تجویزی برای رفع بیماری سندرم روده تحریک پذیر نیز برای شما تجویز خواهد کرد.
درمانهای خانگی
با ایجاد تغییرات ساده در رژیم غذایی و سبک زندگی میتوانید به تسکین سندرم روده تحریک پذیر کمک کنید. نکاتی که برای درمان خانگی توصیه میشود به شرح زیر است:
فیبر مصرف کنید
فیبر به کاهش و رفع یبوست کمک میکند؛ اما امکان بدتر شدن نفخ وجود دارد. سعی کنید به آرامی غلات کامل، سبزیجات، میوه و حبوبات را به رژیم غذایی خود اضافه کنید. شما با مصرف مکمل فیبر، نفخ کمتری نسبت به غذاهای سرشار از فیبر مصرف خواهید داشت.
از مصرف غذاهای محرک خودداری کنید
غذاهایی که منجر به تحریک علائم شما میشوند نباید مصرف کنید.
طی زمانهای مشخصی غذا بخورید
هیچ یک از وعدههای غذایی خود را حذف نکنید و سعی کنید هر روز در یک زمان مشخصی غذا بخورید تا به تنظیم عملکرد روده کمک شود.
به طور منظم و مداوم تمرینات ورزشی انجام دهید
انجام تمرینات ورزشی به کاهش استرس و افسردگی کمک میکند و حال عمومی بهتری را در شما ایجاد میکند.
رژیم غذایی مناسب برای IBS
رژیم غذایی نقش کلیدی در کنترل علائم دارد. بهطور کلی:
غذاهای مضر برای IBS
- غذاهای چرب و سرخ کرده
- نوشابههای گازدار
- قهوه و کافئین زیاد
- لبنیات پرلاکتوز
- پیاز، سیر و حبوبات (در برخی افراد)
رژیم غذایی IBS
- وعدههای غذایی سبک و منظم
- مصرف فیبر محلول (در صورت تحمل)
- نوشیدن آب کافی
- توجه به واکنش بدن به هر غذا
استرس و روده تحریک پذیر (روده عصبی)
IBS ارتباط مستقیمی با محور مغز–روده دارد. استرس، اضطراب و فشارهای روانی میتوانند:
- علائم را تشدید کنند.
- درد را شدیدتر احساسپذیر کنند.
- باعث عود مکرر بیماری شوند.
- به همین دلیل کنترل استرس، خواب کافی و در صورت نیاز درمان روانشناختی، بخشی از درمان IBS است.
سوالات متداول
سندروم روده تحریک پذیر (IBS) چیست؟
IBS یک اختلال عملکردی مزمن روده است که باعث درد شکم، نفخ و تغییر در اجابت مزاج میشود، بدون اینکه آسیب یا التهاب دائمی در روده وجود داشته باشد. این بیماری خطرناک نیست، اما نیاز به مدیریت دارد.
IBS چه علائمی دارد؟
شایعترین علائم شامل:
- درد یا کرامپ شکمی
- نفخ و احساس پری
- اسهال، یبوست یا ترکیب هر دو
- تغییر در شکل یا دفعات مدفوع
شدت علائم معمولا با استرس یا برخی غذاها بیشتر میشود.
از کجا بفهمیم سندروم روده تحریکپذیر داریم؟
تشخیص IBS بر اساس الگوی علائم، طول مدت آنها (بیش از ۳ ماه) و رد بیماریهای خطرناک انجام میشود. آزمایش خاصی برای IBS وجود ندارد، اما در صورت نبود علائم هشدار، معمولا نیاز به بررسی تهاجمی نیست.
علائم روده تحریک پذیر در زنان چیست؟
در زنان، IBS شایعتر است و علائم ممکن است:
- در دوران قاعدگی تشدید شود.
- با نفخ و درد شدیدتر همراه باشد.
- تحت تاثیر تغییرات هورمونی قرار گیرد.
درد سندروم روده تحریک پذیر کجاست؟
درد اغلب در قسمت تحتانی شکم یا اطراف ناف احساس میشود، اما ممکن است به ناحیه معده هم منتشر شود؛ به همین دلیل بعضی افراد آن را با مشکلات معده اشتباه میگیرند.
آیا سندروم روده تحریکپذیر باعث سرطان میشود؟
خیر. IBS باعث سرطان روده نمیشود و به بیماریهای التهابی روده تبدیل نمیشود. این یکی از مهمترین نگرانیهای بیماران است که پایه علمی ندارد.
آیا روده تحریک پذیر درمان قطعی دارد؟
درمان قطعی به معنای حذف کامل بیماری وجود ندارد، اما IBS کاملاً قابل کنترل است و بسیاری از افراد با اصلاح سبک زندگی و رژیم غذایی، علائم خفیف یا ناپدیدی دارند.
استرس چه نقشی در روده تحریک پذیر دارد؟
استرس و اضطراب از عوامل اصلی تشدیدکننده IBS هستند. ارتباط مستقیم بین مغز و روده باعث میشود فشارهای روانی علائم گوارشی را تشدید کنند.
تفاوت سندروم روده تحریک پذیر با بیماریهای التهابی روده چیست؟
IBS بدون التهاب، زخم یا آسیب دائمی است و آزمایشها معمولاً طبیعیاند، در حالی که بیماریهای التهابی روده (مثل کرون یا کولیت) همراه با التهاب واقعی و خطرات جدیتر هستند.
آیا IBS باعث لاغری میشود؟
بهطور مستقیم خیر. IBS معمولا باعث کاهش وزن شدید نمیشود. کاهش وزن غیرقابل توضیح میتواند نشانه بیماری دیگری باشد و نیاز به بررسی دارد.
رژیم غذایی مناسب برای IBS چیست؟
رژیم غذایی در IBS فردمحور است، اما بهطور کلی:
- وعدههای سبک و منظم
- پرهیز از غذاهای چرب و محرک
- کاهش مصرف کافئین و نوشابه
میتواند به کنترل علائم کمک کند.
غذاهای مضر برای روده تحریک پذیر کدامند؟
در بسیاری از افراد:
- غذاهای چرب و سرخ کرده
- لبنیات پرلاکتوز
- پیاز، سیر و حبوبات
- نوشیدنیهای گازدار
باعث تشدید علائم میشوند.
آیا سندروم روده تحریکپذیر نیاز به جراحی دارد؟
خیر. IBS یک بیماری عملکردی است و نیازی به جراحی ندارد. درمان آن کاملا غیرتهاجمی است.
عوارض سندروم روده تحریک پذیر چیست؟
IBS عارضه خطرناک جسمی ایجاد نمیکند، اما در صورت کنترلنشدن میتواند باعث اضطراب، خستگی ذهنی و کاهش کیفیت زندگی شود.
IBS بیشتر در زنان شایع است یا مردان؟
IBS در زنان شایعتر است، که احتمالا به عوامل هورمونی و حساسیت بیشتر محور مغز–روده مرتبط است.
آیا روده تحریک پذیر باعث درد معده میشود؟
گاهی بله. درد IBS ممکن است به ناحیه بالای شکم یا معده انتشار پیدا کند، اما منشأ اصلی آن روده است، نه معده.
سندرم روده تحریکپذیر و یبوست یا اسهال چه تفاوتی دارد؟
IBS میتواند:
- همراه با یبوست غالب
- اسهال غالب
- یا ترکیبی از هر دو
باشد؛ در حالی که یبوست یا اسهال ساده معمولاً مزمن و چند عاملی نیستند.
